Zarządzanie stopniem zacieniania dna sadu nie polega wyłącznie na wyborze odpowiedniego zagęszczenia drzew przy zakładaniu nasadzenia. W istniejącym sadzie głównym narzędziem kształtowania mikroklimatu świetlnego jest planowe cięcie i formowanie koron. W polskich warunkach klimatycznych terminy i intensywność tych zabiegów są związane z biologią drzew liściastych i przebiegiem fenofaz sezonu wegetacyjnego.
Dlaczego regulacja światła ma znaczenie
W sadzie o zbyt gęstym okapie korony wzajemnie zacieniają się, co prowadzi do wyraźnego pogorszenia warunków świetlnych w dolnych partiach. Jabłka, gruszki i inne owoce liściastych potrzebują bezpośredniego nasłonecznienia do syntezy barwników (antocyjanów) w skórce. Jednocześnie rośliny podłoża i okrywa darniowa, jeśli jest utrzymywana, wymagają minimalnego progu oświetlenia dla zachowania zwartości.
Cięcie zimowe i jego wpływ na okap
Termin w Polsce
Cięcie zimowe wykonuje się w Polsce zazwyczaj od połowy lutego do końca marca, gdy drzewa są w stanie spoczynku lub na początku ruszenia wegetacji. W tym czasie usuwane są konary, które będą tworzyć cień wewnątrz korony w sezonie letnim.
Zakres prac świetlnych
Podczas cięcia zimowego realizuje się tzw. oświetlenie środka korony – usuwa się konary rosnące ku środkowi i ku górze, które przysłoniłyby niżej położone gałęzie owocujące. W sadach jabłoniowych na podkładkach karłowych – powszechnych w intensywnej produkcji na Mazowszu i Lubelszczyźnie – zakres cięcia jest mniejszy, ponieważ korony są naturalnie niższe i mniej skłonne do wzajemnego zacieniania.
Cięcie letnie i tarcze słoneczne
Cięcie letnie wykonywane jest zazwyczaj od końca czerwca do połowy sierpnia. Jego głównym celem jest poprawa barwienia owoców przez usunięcie przyrostów jednorocznych i pędów górnych, które w szczytowym momencie sezonu tworzą nadmierny cień. Efekt jest natychmiastowy – owoce w górnych partiach korony i na okryw nasadzeń otrzymują więcej promieniowania w krytycznym dla barwienia okresie.
Ważnym aspektem jest tu ryzyko poparzenia słonecznego owoców po nagłym usunięciu liści. Z tego powodu cięcie letnie w upalne lata prowadzi się stopniowo i unika całkowitego odsłonięcia wcześniej zacienionych partii.
Formowanie korony a kształt cienia
Wybór systemu formowania korony wpływa na to, jaki kształt przyjmuje cień rzucany przez drzewo. Wrzeciono (spindle) lub szczupłe wrzeciono (slender spindle) stosowane w nowoczesnych intensywnych sadach dają węższy i przewidywalniejszy cień niż tradycyjna korona niska rozłożysta. W sadach tradycyjnych z koronami wysokopiennymi cień jest rozległy i nierównomierny w ciągu dnia.
Zagęszczenie nasadzeń a nakładanie się cieni
W sadach o małych rozstawach rzędów – np. 3,5 m × 1,2 m, typowych dla plantacji jabłoni intensywnych w Polsce – cienie rzędów mogą nakładać się na siebie. Rząd południowy zacieniają rząd północny szczególnie rankiem i wieczorem. Dobór właściwej szerokości między rzędami jest więc kompromisem między maksymalnym zagęszczeniem (i wyższym plonem na ha) a dostępem światła.
Praktyczne wskazówki dla zarządzania cieniem
- Regularny pomiar wskaźnika zwarcia korony (LAI lub ocena wizualna) pozwala ocenić, czy cięcie jest wystarczające.
- Usunięcie nawet 10–15% liści z górnej partii korony w sierpniu wyraźnie poprawia barwienie owoców bez znaczącego wpływu na plon.
- Korony wschodnich rzędów sadu warto kształtować nieco niżej, by nie zacieniały sąsiadów w godzinach porannych.
- W starych sadach gruszowych i śliwowych z koronami wysokopiennymi częściowe odciążenie górnych konarów metodą stopniową rozkłada efekty przez kilka sezonów.