Cień tworzony przez okap liściasty nie jest jednolity ani statyczny. Na dnie sadu kształtuje się mozaika jasnych plam i chłodniejszych obszarów zacienionych, która przesuwa się i zmienia przez cały dzień. Ten typ oświetlenia, określany jako zacienianie plamkowe, ma odrębne właściwości w porównaniu z ciągłym cieniem np. budynku czy gęstego żywopłotu.
Mechanizm plamkowego zacieniania
Liście rozłożone na gałęziach nie tworzą nieprzepuszczalnej warstwy. Między nimi występują przerwy, przez które bezpośrednie promieniowanie słoneczne przedostaje się do wnętrza korony, a stamtąd na ziemię. Plamy świetlne na poziomie podłoża są przesunięte o kąt odpowiadający bieżącej pozycji słońca.
W godzinach rannych i wieczornych słońce jest nisko nad horyzontem, więc promienie wnikają pod korony od strony wschodniej lub zachodniej. W południe, przy słońcu wysoko, prześwity w koronie projektują plamy świetlne bezpośrednio w dół – plamy stają się małe i intensywne. Ruch ten jest szczególnie widoczny w dniach bez wiatru, gdy liście nie drżą.
Zmienność sezonowa oświetlenia
Wiosna przed rozwinięciem liści
Przed wybijaniem liści w marcu i kwietniu dno sadu jest mocno doświetlone. Nagie gałęzie rzucają wąskie, długie cienie, ale globalne oświetlenie podłoża jest zbliżone do terenu odkrytego. To okres, w którym mogą się rozwijać wczesnowiosenne gatunki geofitów korzystających z dostępności światła.
Szczyt liściastości – czerwiec do sierpnia
W pełni sezonu wegetacyjnego liście pokrywają nawet duży odsetek powierzchni korony. Prześwit w oknie koron – definiowany w ekologii jako wskaźnik LAI (leaf area index) – jest w tym czasie najniższy. Oświetlenie dna sadu pochodzi wtedy głównie z promieniowania rozproszonego, co sprawia, że jest ono równomierniejsze, ale słabsze. Rośliny podłoża w sadach liściastych muszą tolerować takie warunki lub uzupełniać swój budżet energetyczny w krótkich epizodach plam świetlnych.
Jesień i stopniowe przejaśnianie
Wraz z żółknięciem i opadaniem liści, od końca września przez październik, prześwit korony gwałtownie rośnie. Jesienne epizody doświetlenia mogą być korzystne dla późno wegetujących roślin podłoża i sprzyjać regeneracji darni.
Wpływ na roślinność podłoża sadu
Roślinność rosnąca pod koronami drzew owocowych musi być dostosowana do zmiennej intensywności światła. W polskich sadach prowadzonych tradycyjnie lub ekologicznie spotykane są trawy darniowe, koniczyna, byliny o szerokich liściach i różne gatunki ruderalne. Część z nich wykazuje tzw. adaptację plastyczną – zmieniają kąt ustawienia liści i ich strukturę w zależności od aktualnych warunków świetlnych.
W sadach z gęstymi nasadzeniami na porzeczkach lub agrescie posadzonych między rzędami jabłoni obserwuje się wyraźniejszą konkurencję o światło, co wpływa na plonowanie gatunków poniżej.
Plenność sadu a zacienianie
Zbyt gęste ulistnienie i wzajemne zacienianie koron jest jednym z czynników obniżających jakość zawiązków owocowych w środkowych partiach korony. Z tego powodu cięcie letnie i formowanie drzew zorientowane jest m.in. na poprawę penetracji światła w głąb korony – nie tylko dla plonu, lecz i dla barwienia owoców.