Przestrzeń wewnątrz sadu liściastego nie jest jednorodna klimatycznie. Okap koron tworzy specyficzną strefę przyziemną, w której temperatura powietrza, wilgotność względna i prędkość wiatru różnią się mierzalnie od warunków panujących na otwartym terenie. W Polsce, gdzie sady jabłoniowe, gruszowe i śliwowe są rozmieszczone głównie na Mazowszu, Lubelszczyźnie i w Świętokrzyskiem, zjawisko to ma praktyczne znaczenie dla prowadzenia nasadzeń.
Bilans promieniowania pod koroną
Liście drzew liściastych pochłaniają znaczną część promieniowania fotosyntetycznie aktywnego (PAR), zanim dotrze ono do poziomu podłoża. W zależności od gatunku i gęstości sadzenia wartość ta bywa wysoka, co sprawia, że dno sadu otrzymuje ograniczone promieniowanie bezpośrednie nawet w pogodne letnie dni. Cień jest jednak dynamiczny – zmienia się razem z pozycją słońca i ruchem liści na wietrze.
Promieniowanie długofalowe emitowane przez podgrzane w ciągu dnia liście podnosi nieco temperaturę strefy przyziemnej w nocy. Efekt ten jest subtelny, lecz może mieć znaczenie w krytycznych momentach przymrozkowych wiosną.
Temperatura powietrza w sezonie wegetacyjnym
Wiosna i rozwinięcie liści
Na początku sezonu, gdy korony są jeszcze nagie lub ledwo rozkwitające, różnica temperatur między wnętrzem sadu a terenem otwartym jest niewielka. Wraz z rozwojem ulistnienia, zazwyczaj między połową kwietnia a początkiem maja w warunkach Polski centralnej, zaczyna się kształtować bardziej odizolowana strefa termiczna.
Lato – szczyt okapowania
W lipcu i sierpniu, przy pełnym ulistnieniu, temperatura przy gruncie w środkowych rzędach sadu może być niższa niż w sąsiedniej przestrzeni otwartej w godzinach południa, ale wyższa nocą ze względu na ograniczone nocne wychładzanie. Dobowa amplituda temperatury wewnątrz sadu jest wyraźnie mniejsza niż na zewnątrz.
Jesień i opad liści
Stopniowe opadanie liści liściastych przywraca okapowi coraz większą przepuszczalność. Temperatura w sadzie zaczyna zachowywać się bliżej warunków terenu otwartego. Ten etap jest istotny dla oceny ryzyka pierwszych przymrozków jesiennych.
Wilgotność względna i ewapotranspiracja
Wilgotność względna powietrza pod koronami bywa wyższa niż na otwartej przestrzeni, szczególnie w dni bez wiatru i po opadach. Transpiracja liści dostarcza do powietrza znaczne ilości pary wodnej, co w połączeniu z ograniczoną cyrkulacją może sprzyjać utrzymywaniu się podwyższonej wilgotności. Sprzyja to z jednej strony ograniczeniu stresu wodnego roślin podłoża, z drugiej – może zwiększać podatność na niektóre choroby grzybicze.
Cyrkulacja powietrza w sadzie
Prędkość wiatru wewnątrz sadu jest niższa niż na zewnątrz – korony tworzą barierę mechaniczną, a ich siatka pochłania energię kinetyczną mas powietrza. Efekt wiatrochronny jest silniejszy przy większych zagęszczeniach nasadzeń. Ma to znaczenie zarówno dla parowania (zmniejsza je), jak i dla ryzyka uszkodzeń mechanicznych owoców i gałęzi.
W polskich sadach, szczególnie w pasach przyległych do naturalnych wiatrołomów – zadrzewień śródpolnych lub miedz – cyrkulacja bywa jeszcze silniej ograniczona, co wzmacnia opisywane efekty mikroklimatyczne.